روز نوجوان؛ از اسطوره فهمیده تا به‌کارگیری کودکان در جنگ

هشتم آبان در ایران «روز نوجوان» نامیده شده؛ مناسبتی که به سالروز مرگ محمدحسین فهمیده، نوجوان ۱۳ساله‌ای که در جنگ ایران و عراق کشته شد، پیوند خورده است. جمهوری اسلامی از همان سال‌های نخست، نام و تصویر او را به نمادی از فداکاری نوجوانان تبدیل کرد. اما این نمادسازی فقط به گذشته تعلق ندارد. در جنگ اخیر نیز مقام‌های سپاه از به‌کارگیری نوجوانان در گشت‌ها و ایست‌های بازرسی سخن گفته‌اند؛ نوجوانانی که حضورشان در نقاط پرخطر می‌تواند جان خودشان و دیگران را به خطر بیندازد. پرسش این مقاله تنها این نیست که فهمیده چگونه کشته شد. پرسش مهم‌تر این است: حکومتی که نوجوان را به قهرمان جنگی بدل می‌کند، چه مسئولیتی در قبال حفاظت از جان و آینده او دارد؟ از روایت رسمی تا پرسش درباره سند روایت رسمی جمهوری اسلامی می‌گوید محمدحسین فهمیده در خرمشهر نارنجک‌هایی به خود بست، به سوی تانک عراقی رفت و با منفجرکردن آن جان باخت. خمینی در پیامی عمومی، این نوجوان را «رهبر» خواند و روایت او را به الگویی برای نسل جوان تبدیل کرد. در سال ۱۹۹۶ نیز هشتم آبان به نام روز نوجوان در ایران ثبت شد. با این حال، جزئیات روایت مشهور بی‌پرسش نمانده است. ایران‌وایر گزارش کرده که سعید فخرزاده، پژوهشگر تاریخ شفاهی که برای بررسی ماجرا مأمور شده بود، گفته است هرچه جست‌وجو کرده، شاهدی از رزمندگان خرمشهر پیدا نکرده که روایت زیر تانک رفتن را تأیید کند. به گفته او، برخی رزمندگان گفته بودند چنین واقعه‌ای را ندیده‌اند و خانواده فهمیده نیز جزئیات ماجرا را از دیگران شنیده بودند. این گفته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند روایت رسمی ساختگی است؛ اما نشان می‌دهد که برای اثبات جزئیات آن، شاهد مستقل و شناخته‌شده‌ای در این گزارش معرفی نشده است. در خاطرات بعضی دانش‌آموزان آن زمان، شوخی هم درباره لحظه‌های آخر فهمیده نقل می‌شد: «حاجی هولم نده!» این جمله سند تاریخی یا صدای ضبط‌شده نیست اما می‌توان آن را به‌عنوان خاطره‌ای از زبان و واکنش هم‌نسلان او آورد؛ نشانه‌ای از اینکه روایت قهرمانانه رسمی، حتی در فضای مدرسه، همیشه بی‌پرسش پذیرفته نمی‌شد. کودک در میدان جنگ بر اساس آماری که خبرگزاری ایرنا منتشر کرده و ایران‌وایر آن را نقل کرده است، بیش از ۵۵۰ هزار دانش‌آموز بسیجی در جنگ ایران و عراق شرکت کردند و بیش از ۳۶ هزار نفر از آنان کشته شدند. عفو بین‌الملل نیز این ارقام را به‌عنوان آمار اعلام‌شده از سوی منابع رسمی ایران بازتاب داده است. اما «دانش‌آموز» بودن سن دقیق افراد را روشن نمی‌کند؛ این آمار نمی‌گوید چه تعداد زیر ۱۸ یا زیر ۱۵ سال بودند، چند نفر مستقیما در عملیات رزمی حضور داشتند و چه کسانی وظایف پشتیبانی انجام می‌دادند. بنابراین نباید رقم ۳۶ هزار را بی‌توضیح معادل شمار کودک‌سربازان کشته‌شده دانست. بر اساس کنوانسیون حقوق کودک، هر فرد زیر ۱۸ سال کودک محسوب می‌شود. تعریف رایج سازمان ملل از نوجوانی، ۱۰ تا ۱۹ سال است؛ اما نوجوانان ۱۰ تا ۱۷ساله همچنان کودک‌اند. این تمایز مهم است، چون واژه «نوجوان» نباید کودک‌بودن فرد و مسئولیت دولت برای حفاظت از او را پنهان کند. از جنگ ایران و عراق تا ایست‌های بازرسی امروز در ۲۶ مارس ۲۰۲۶، رحیم نادعلی، مقام سپاه تهران، اعلام کرد نوجوانان ۱۲ و ۱۳ساله می‌توانند در طرحی برای گشت‌های اطلاعاتی و عملیاتی، ایست‌های بازرسی و فعالیت‌های پشتیبانی شرکت کنند. دیده‌بان حقوق بشر این جذب را نقض جدی حقوق کودک دانست و هشدار داد کودکان حاضر در مراکز نظامی در معرض مرگ و جراحت‌اند. عفو بین‌الملل نیز پس از بررسی عکس‌ها و ویدیوها، حضور کودکان مسلح در کنار نیروهای سپاه و بسیج در ایست‌های بازرسی و گشت‌ها را گزارش کرد. نهادهای حقوق بشری حضور نوجوانان در ایست‌های بازرسی اصفهان را نیز به نقل از شاهدان گزارش داده‌اند. عنوان «داوطلب» خطر را از میان نمی‌برد. کودک، چه با فشار مستقیم و چه زیر تأثیر تبلیغات، کمبود نیرو یا فضای ایدئولوژیک وارد چنین موقعیتی شود، همچنان در برابر وظیفه دولت برای حفاظت از او قرار دارد. ایست بازرسی محل رویارویی و تنش است؛ نوجوان مسلح و آموزش‌ندیده ممکن است خودش هدف قرار گیرد یا ناخواسته جان شهروندان را به خطر بیندازد. مرگ علیرضا جعفری، پسر ۱۱ساله‌ای که همراه پدرش در ایست بازرسی تهران حضور داشت و در حمله‌ای کشته شد، نشان داد این خطر فرضی نیست. مقام‌های ایران مرگ او را هنگام «خدمت» در ایست بازرسی تأیید کردند. مسئله حمایت از کودکان به میدان جنگ محدود نمی‌شود. عفو بین‌الملل ثبت کرده است که دست‌کم ۹۷ نفر در ایران، به‌خاطر جرایمی که پیش از ۱۸سالگی مرتکب شده بودند، از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ اعدام شدند. گزارش‌های سالانه نیز از ادامه این اعدام‌ها در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ خبر می‌دهند. سن در این پرونده‌ها، سن هنگام ارتکاب جرم است، نه هنگام اعدام. این آمار یادآور تناقضی تلخ است: حکومتی که نوجوان را در سخن به نماد فداکاری بدل می‌کند، در عمل از تضمین حقوق و امنیت کودکان بازمانده است. اگر هدف روز نوجوان یادآوری ارزش نوجوانان است، این روز باید فرصتی برای پرسش از سیاست‌هایی باشد که آنان را به ابزار جنگ، نمایش و تبلیغات تبدیل می‌کند. محمدحسین فهمیده، دانش‌آموزان بسیجی کشته‌شده در جنگ و کودکانی که امروز در ایست‌های بازرسی به‌کار گرفته می‌شوند، پرونده‌هایی یکسان نیستند؛ اما همگی پرسشی مشترک پیش می‌کشند: چرا باید جان کودکانی که می‌توانند آینده‌سازان کشور باشند، در راه مقاصد سیاسی و عقیدتی به خطر بیفتد؟ هیچ اسطوره‌ای، هیچ شعار جنگی و هیچ هدف سیاسی نمی‌تواند جای حق کودک به زندگی، امنیت و آینده را بگیرد.